May 24, 2025 | The Economist
NĂM MƯƠI NĂM trước, những người Mỹ cuối cùng đã được di tản khỏi Sài Gòn, để lại phía sau một đất nước kiệt quệ vì chiến tranh và chìm trong nghèo đói. Ngày nay, Sài Gòn, được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh, là một đô thị với hơn 9 triệu dân, phủ đầy những tòa nhà chọc trời và thương hiệu hào nhoáng. Người ta có thể nghĩ rằng đây là thời điểm để ca ngợi chiến thắng của Việt Nam: việc xóa bỏ đói nghèo nghiêm trọng, vươn lên trở thành một trong mười nước xuất khẩu hàng đầu vào thị trường Hoa Kỳ, và là trung tâm sản xuất của những tập đoàn như Apple hay Samsung. Tuy nhiên, trên thực tế, Việt Nam đang đối mặt với những thách thức lớn (xem phần Phân tích ở bài sau). Để tránh được điều đó — và để chứng minh rằng các nền kinh tế mới nổi vẫn còn cơ hội gia nhập thế giới phát triển — Việt Nam sẽ cần tạo ra một phép màu lần thứ hai. Quốc gia này phải tìm ra những cách thức mới để trở nên giàu có bất chấp chiến tranh thương mại, và nhà lãnh đạo cứng rắn hiện nay phải biến mình thành một nhà cải cách.
❝ Vận mệnh quốc gia giờ nằm trong tay ông Tô Lâm, nhà cải cách ít được kỳ vọng nhất, nhưng lại là người có ảnh hưởng lớn nhất ở châu Á
Người đàn ông đó, Tô Lâm, không hẳn là một Margaret Thatcher. Xuất thân từ ngành công an, Ông bước lên vị trí Tổng Bí thư Đảng Cộng sản vào năm ngoái sau một cuộc đấu đá quyền lực. Dù vậy, ông đã tái cấu trúc công thức phát triển của đất nước, một công thức đang trên đà mất hiệu lực. Công thức này được hình thành trong thập niên 1980 với phong trào Đổi Mới, nhằm mở cửa nền kinh tế cho thương mại và các doanh nghiệp tư nhân. Những thay đổi đó, kết hợp với chi phí lao động rẻ và ổn định chính trị, đã giúp Việt Nam trở thành một lựa chọn thay thế cho Trung Quốc. Quốc gia này đã thu hút 239 tỷ USD vốn đầu tư từ các tập đoàn đa quốc gia và trở thành một cường quốc (titan)[1] lắp ráp điện tử. Các công ty Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và phương Tây đều có nhà máy hoạt động tại đây. Trong thập kỷ qua, Việt Nam đã tăng trưởng với tốc độ trung bình hàng năm là 6%, nhanh hơn cả Ấn Độ và Trung Quốc.
Vấn đề cấp bách hiện nay là cuộc chiến thương mại. Việt Nam xuất khẩu giỏi đến mức hiện đang có thặng dư thương mại lớn thứ năm với Hoa Kỳ. Lời đe dọa áp thuế 46% của Tổng thống Donald Trump có thể được thương lượng giảm xuống. Việt Nam đã khéo léo đưa ra một loạt mối lợi để làm hài lòng chính quyền Trump và các đồng minh, bao gồm một thỏa thuận với SpaceX và hợp đồng mua máy bay Boeing. Vào ngày 21 tháng 5, Eric Trump, con trai của tổng thống, đã khởi công một khu nghỉ dưỡng mang thương hiệu Trump tại Việt Nam, nơi mà ông tuyên bố sẽ khiến “làm mọi người kinh ngạc”.
Tuy nhiên, ngay cả khi thuế quan được giảm, đó vẫn sẽ là một cơn ác mộng đối với Việt Nam. Quốc gia này đã đánh mất lợi thế cạnh tranh khi tiền lương trong ngành sản xuất tăng vượt mức của Ấn Độ, Indonesia và Thái Lan. Và nếu giá của một thỏa thuận là Hoa Kỳ buộc Việt Nam phải loại bỏ các yếu tố đầu vào, công nghệ và vốn từ Trung Quốc khỏi nền kinh tế, điều đó sẽ phá vỡ thế cân bằng địa chính trị tinh tế mà Việt Nam vẫn duy trì rất tốt. Giống như nhiều quốc gia châu Á khác, Việt Nam muốn duy trì chiến lược "đi dây" giữa một Hoa Kỳ không đáng tin cậy và một Trung Quốc hung hăng, dù là quốc gia cùng thể chế cộng sản, nhưng từ lâu đã là đối thủ và giờ đây còn gây tranh chấp tuyên bố chủ quyền biển đảo với Việt Nam. Những căng thẳng về thương mại và địa chính trị này lại diễn ra trong bối cảnh dân số đang già hóa và cùng với những tổn hại ngày càng nghiêm trọng về môi trường, từ việc rừng mưa bị thu hẹp ở đồng bằng sông Cửu Long đến không khí bị ô nhiễm vì khói bụi.
Ông Tô Lâm từng được biết đến với chiến dịch thanh trừng tham nhũng, được gọi là “đốt lò” gây tiếng vang. Giờ đây, ông phải đốt bỏ mô hình kinh tế cũ của Việt Nam. Ông đã đặt kỳ vọng lên rất cao khi tuyên bố mở ra “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” và đặt mục tiêu tăng trưởng hai chữ số vào năm 2030. Đồng thời, ông cũng đưa ra hàng loạt cam kết nổi bật, bao gồm việc tăng gấp bốn lần ngân sách cho khoa học và công nghệ, và đặt mục tiêu đạt doanh thu 100 tỷ USD/năm từ ngành bán dẫn vào năm 2050. Tuy nhiên, để tránh rơi vào tình trạng trì trệ, ông Lâm cần tiến xa hơn nữa, đối mặt với những vấn đề mang tính hệ thống mà nhiều nước đang phát triển cũng gặp phải,trong bối cảnh chiến lược xuất khẩu để làm giàu ngày càng trở nên khó khăn.
Kỳ tích tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu tập trung ở một vài ốc đảo hiện đại. Các tập đoàn đa quốc gia lớn vận hành những nhà máy khổng lồ phục vụ xuất khẩu và tuyển dụng lao động địa phương. Tuy nhiên, họ chủ yếu nhập khẩu nguyên liệu đầu vào từ nước ngoài và tạo ra rất ít hiệu ứng lan tỏa cho phần còn lại của nền kinh tế. Đó là lý do vì sao Việt Nam vẫn chưa thể gia tăng tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu. Một nhóm nhỏ các tập đoàn có liên hệ chính trị chi phối các lĩnh vực như bất động sản và ngân hàng, trong một số ngành khác. Không tập đoàn nào trong số đó có sức cạnh tranh toàn cầu, kể cả VinFast, hãng xe đang thua lỗ và được xem như “Tesla phiên bản Việt”[2], thuộc tập đoàn tư nhân lớn nhất là Vingroup. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhà nước vận hành vụng về vẫn đang kiểm soát những ngành then chốt như năng lượng và viễn thông.
Để lan tỏa sự thịnh vượng, ông Tô Lâm cần tạo sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp nhỏ và giới khởi nghiệp. Điều đó đòi hỏi phải cắt giảm mạnh hệ thống cấp phép rườm rà và cho phép dòng tín dụng chảy đến các doanh nghiệp nhỏ bằng cách cải tổ ngành ngân hàng vốn dễ bị thao túng bởi tham nhũng. Một đạo luật vừa được ban hành trong tháng này đã bãi bỏ loại thuế áp lên hộ kinh doanh và tăng cường bảo hộ pháp lý cho các doanh nhân. Đây là một bước đi đúng hướng, nhưng ông Lâm cũng cần nới lỏng kiểm soát đối với các trường đại học để ý tưởng được lan tỏa dễ dàng hơn và đổi mới sáng tạo có thể phát triển mạnh mẽ.
Đây chính là lúc tình hình trở nên rủi ro. Không nghi ngờ gì, người dân Việt Nam sẽ được hưởng lợi từ một hệ thống chính trị cởi mở hơn. Tuy điều đó có thể hỗ trợ phát triển, nhưng trường hợp Trung Quốc đã cho thấy rằng điều đó không nhất thiết là yếu tố then chốt - ít nhất là trong ngắn hạn. Điều thực sự quan trọng là phải đối mặt với các nhóm lợi ích đang chiếm dụng những nguồn lực khan hiếm. Một khởi đầu hợp lý là buộc các tập đoàn thân hữu (oligarch)[3] phải cạnh tranh trên thị trường quốc tế hoặc mất đi sự hỗ trợ của nhà nước, giống như cách Hàn Quốc từng làm với các chaebol. Những nhóm này thường được bảo vệ bởi các mối quan hệ thân hữu trong bộ máy nhà nước và Đảng Cộng sản. Đáng khích lệ là ông Lâm đã bắt đầu một cuộc cải tổ bộ máy đầy rủi ro, trong đó có việc cắt giảm 100.000 công chức. Ông cũng đang giảm một nửa số tỉnh tại một quốc gia mà các vùng từng là “sân sau” của các phe phái quyền lực trong nội bộ đảng. Ngoài ra, ông còn giải thể một số bộ ngành. Tất cả những điều này sẽ giúp hiện đại hóa bộ máy hành chính, nhưng đồng thời cũng là cách cực kỳ hiệu quả để tạo ra kẻ thù.
Thế tiến thoái lưỡng nan của nhà lãnh đạo chuyên chế
Rủi ro nằm ở chỗ, giống như Tập Cận Bình ở Trung Quốc, ông Lâm có thể tập trung hóa quyền lực để đổi mới hệ thống – nhưng đồng thời lại vô tình duy trì một văn hóa sợ hãi và phục tùng, điều sẽ làm xói mòn chính những cải cách mà ông theo đuổi. Nếu ông Tô Lâm thất bại, Việt Nam sẽ tiếp tục loay hoay trong vai trò một trung tâm sản xuất giá trị gia tăng thấp và đánh mất thời cơ phát triển. Nhưng nếu ông thành công, đổi mới lần thứ hai có thể đưa 100 triệu dân Việt Nam tiến vào thế giới phát triển, tạo nên một động cơ tăng trưởng mới của châu Á và giảm nguy cơ để Việt Nam rơi vào quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc. Đây là cơ hội cuối cùng và tốt nhất để Việt Nam trở nên giàu có trước khi bước vào thời kỳ dân số già. Vận mệnh quốc gia giờ nằm trong tay ông Tô Lâm, nhà cải cách ít được kỳ vọng nhất, nhưng lại là người có ảnh hưởng lớn nhất ở châu Á.⊠
[1] Titan Cường quốc: Trong kinh tế học, cụm từ "titan" được dùng với nghĩa ẩn dụ, để chỉ những cá nhân hoặc tổ chức có sức ảnh hưởng to lớn, quyền lực vượt trội hoặc quy mô khổng lồ trong một lĩnh vực cụ thể.
[2] Tesla-wannabe Tesla phiên bản Việt: Đây là cụm từ có sắc thái mỉa mai nhẹ, ngụ ý châm biếm một công ty đang cố bắt chước Tesla nhưng chưa đạt tầm.
[3] Oligarch Tài phiệt thân hữu: Trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt là tại các nền kinh tế chuyển đổi (như Nga, Trung Quốc, Việt Nam), oligarch dùng để chỉ những cá nhân / tổ chức cực kỳ giàu có và có quyền lực kinh tế, chính trị lớn, thường nhờ vào mối quan hệ thân hữu với nhà nước hoặc giới chức lãnh đạo chính quyền. Họ thường kiểm soát các tập đoàn lớn, các hoạt động của các oligarch làm méo mó thị trường.
********************
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét