JAN 21, 2025 | Joseph E Stiglitz
Ba mươi lăm năm trước, thế giới đã trải qua một sự thay đổi mang tính thời đại với sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản châu Âu. Francis Fukuyama đã nổi tiếng khi gọi khoảnh khắc này là "hồi kết của lịch sử", dự đoán rằng tất cả các xã hội cuối cùng sẽ hội tụ về nền dân chủ tự do và kinh tế thị trường. Ngày nay, việc nhận xét rằng dự đoán đó đã sai lầm như thế nào gần như đã trở thành một điều hiển nhiên. Với sự trở lại của Donald Trump và phong trào MAGA của ông, có lẽ chúng ta nên gọi kỷ nguyên hiện tại là "hồi kết của kỷ nguyên tiến bộ".
Hầu hết chúng ta coi sự tiến bộ là điều hiển nhiên. Nhưng chúng ta nên nhớ rằng mức sống 250 năm trước có đôi chút khác biệt so với 2.500 năm trước. Phải đến thời đại Khai sáng và Cách mạng Công nghiệp, chúng ta mới đạt được những cải thiện to lớn về tuổi thọ, sức khỏe và mức sống đã định hình nên như hiện nay.
Những nhà tư tưởng Khai sáng nhận ra rằng thử nghiệm khoa học và sự mày mò có thể giúp con người hiểu được bản chất và tạo ra những công nghệ mới, mang tính biến đổi; và rằng khoa học xã hội có thể cho phép phối hợp chặt chẽ hơn trong các nỗ lực cải thiện điều kiện cho tất cả các thành viên trong xã hội. Những nỗ lực như vậy đòi hỏi pháp quyền phải thay thế chủ nghĩa chuyên chế, tôn trọng sự thật để thắng thế chủ nghĩa mù quáng và nâng cao trình độ chuyên môn trong các vấn đề của con người. Một trong những đặc điểm đáng lo ngại nhất của cuộc cách mạng MAGA là sự từ chối thẳng thừng các giá trị này.
Kỷ nguyên tiến bộ có thể tiếp tục không? Cũng giống như khi Liên Xô đã phóng vệ tinh Sputnik, chúng ta có thể thấy Trump và những người ủng hộ ông ta sẽ làm chủ những kỳ tích công nghệ đáng chú ý trong không gian và trí tuệ nhân tạo. Nhưng chúng ta có thực sự mong đợi chế độ đầu sỏ (Oligarchy) mới của Hoa Kỳ giám sát những tiến bộ được chia sẻ rộng rãi và bền vững không? Những người nắm quyền hiện nay hoàn toàn bị thúc đẩy bởi việc theo đuổi sự giàu có, và họ không hề e ngại về việc tích lũy nó thông qua việc khai thác và tìm kiếm lợi nhuận. Họ đã chứng minh được sự khéo léo của mình trong việc sử dụng sức mạnh thị trường và tận dụng các nền tảng truyền thông và công nghệ để thúc đẩy lợi ích cá nhân của họ thông qua việc thao túng và thông tin sai lệch trên diện rộng.
Điều tạo nên sự khác biệt giữa tham nhũng kiểu Mỹ ngày nay với các hình thức trước đây là quy mô và sự trơ tráo tuyệt đối của nó. Ý tưởng nhét những tờ 100 đô la vào những phong bì giấy màu nâu nghe có vẻ kỳ quặc so với những gì chúng ta có hiện nay. Các nhà tài phiệt Mỹ có thể công khai "góp" hàng trăm triệu đô la cho chiến dịch tranh cử của một chính trị gia để đổi lấy sự ưu ái. Khoản vay không ràng buộc trị giá 465 triệu đô la mà Tesla nhận được từ chính quyền của Tổng thống Barack Obama 15 năm trước sẽ trông giống như một khoản tiền nhỏ so với những gì sắp diễn ra.
Tiến bộ đòi hỏi đầu tư vào khoa học cơ bản và lực lượng lao động có trình độ. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Trump đã đề xuất cắt giảm lớn như vậy trong tài trợ cho nghiên cứu đến nỗi ngay cả những người Cộng hòa đồng chí hướng của ông cũng phải ngần ngại. Liệu họ có thể hiện cùng thiện chí chống lại ông lần này không?
Trong mọi trường hợp, liệu tiến bộ vẫn có thể xảy ra khi các tổ chức chịu trách nhiệm về sự tiến bộ và truyền bá kiến thức liên tục bị tấn công? Phong trào MAGA không muốn gì hơn là phá bỏ các tổ chức "tinh hoa" nơi có quá nhiều nghiên cứu tiên tiến diễn ra.
Không quốc gia nào có thể thực sự thịnh vượng nếu phần lớn dân số phải chịu sự thiếu hụt về giáo dục, sức khỏe và thực phẩm dinh dưỡng. Ở Mỹ, khoảng 16 % trẻ em lớn lên trong cảnh nghèo đói, thành tích chung trong các đánh giá giáo dục quốc tế ở mức bình thường, tình trạng suy dinh dưỡng và vô gia cư đã trở nên phổ biến, và tuổi thọ trung bình là thấp nhất trong bất kỳ nền kinh tế tiên tiến lớn nào. Biện pháp khắc phục duy nhất là chi tiêu công "nhiều hơn" và "tốt hơn". Tuy nhiên, Trump và nhóm đầu sỏ của ông ta cam kết cắt giảm ngân sách nhiều nhất có thể. Làm như vậy sẽ khiến Hoa Kỳ phụ thuộc nhiều hơn vào lao động nước ngoài. Nhưng những người nhập cư, ngay cả những người có tay nghề cao, đều là điều đáng nguyền rủa đối với những người theo chủ nghĩa MAGA của Trump.
Mặc dù Hoa Kỳ từ lâu đã dẫn đầu thế giới trong việc thúc đẩy khoa học và công nghệ cơ bản, nhưng thật khó để thấy điều này có thể tiếp tục như thế nào dưới thời Trump. Tôi thấy ba kịch bản có thể xảy ra. Trong kịch bản đầu tiên, Hoa Kỳ cuối cùng cũng giải quyết được các vấn đề sâu xa của mình, từ chối phong trào MAGA và tái khẳng định cam kết của mình đối với các giá trị Khai sáng. Trong kịch bản thứ hai, Hoa Kỳ và Trung Quốc tiếp tục đi theo con đường chủ nghĩa tư bản đầu sỏ và chủ nghĩa tư bản nhà nước độc tài, trong khi phần còn lại của thế giới tụt hậu. Cuối cùng, Hoa Kỳ và Trung Quốc vẫn giữ vững lập trường của mình, nhưng châu Âu lại giương cao ngọn cờ của chủ nghĩa tư bản tiến bộ và nền dân chủ xã hội.
Thật không may, kịch bản thứ hai có khả năng xảy ra cao nhất, điều đó có nghĩa là chúng ta phải cân nhắc xem những thiếu hụt ngày càng tăng của Hoa Kỳ sẽ còn có thể kiểm soát được trong bao lâu. Trung Quốc có lợi thế lớn trong việc phát triển công nghệ và AI, nhờ vào thị trường khổng lồ, nguồn cung kỹ sư dồi dào và cam kết lập kế hoạch dài hạn và giám sát toàn diện. Hơn nữa, ngoại giao của Trung Quốc đối với 60 % các quốc gia bên ngoài phương Tây đã thành công hơn nhiều so với Hoa Kỳ. Nhưng tất nhiên, cả Trung Quốc và nước Mỹ theo chủ nghĩa Trump đều không cam kết với các giá trị đã thúc đẩy sự tiến bộ kể từ cuối thế kỷ thứ mười tám.
Thật đáng buồn, nhân loại đã và đang phải vật lộn với những thách thức hiện sinh. Những tiến bộ trong công nghệ đã mang đến cho chúng ta phương tiện để tự hủy hoại bản thân, và cách tốt nhất để ngăn chặn điều đó là thông qua luật pháp quốc tế. Ngoài các mối đe dọa do biến đổi khí hậu và đại dịch gây ra, giờ đây chúng ta còn phải lo lắng về AI không được kiểm soát.
Một số người sẽ phản bác rằng mặc dù có thể có sự tạm dừng trong tiến trình, nhưng các khoản đầu tư trước đây vào khoa học cơ bản sẽ tiếp tục mang lại lợi nhuận có giá trị. Bên cạnh đó, những người lạc quan có thể nói thêm rằng mọi chế độ độc tài cuối cùng cũng sẽ kết thúc và lịch sử sẽ tiếp tục. Một thế kỷ trước, chủ nghĩa phát xít đã nhấn chìm thế giới. Nhưng điều đó đã dẫn đến một làn sóng dân chủ hóa, với phong trào phi thực dân hóa và dân quyền chống lại sự phân biệt chủng tộc, sắc tộc và giới tính.
Vấn đề là những phong trào thành công đó chỉ đi được đến một mức độ nào đó, và thời gian không đứng về phía chúng ta. Biến đổi khí hậu sẽ không đợi chúng ta hành động. Liệu người Mỹ có tiếp tục được hưởng tiến bộ dưới hình thức thịnh vượng chung, dựa trên giáo dục, y tế, an toàn, cộng đồng và môi trường sạch không? Tôi nghi ngờ điều đó. Và liệu sự kết thúc của tiến bộ ở Mỹ có gây ra tác động lan tỏa trên toàn cầu không? Gần như chắc chắn.
Còn quá sớm để nhận biết hậu quả đầy đủ của nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của Trump sẽ như thế nào. Lịch sử thực sự vẫn tiếp diễn; nhưng kỷ nguyên tiến bộ có thể bị bỏ lại phía sau.
********************
Thông tin tác giả
Joseph E Stiglitz,Cựu kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (World Bank), Cựu chủ tịch Hội đồng cố vấn kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ, Giáo sư kinh tế - Đại học Columbia, giải Nobel kinh tế 2001 và là tác giả của cuốn sách gần đây nhất The Road to Freedom: Economics and the Good Society.
📚 Secret Garden Lược dịch từ "The end of progress?" - Project Syndicate. Nguyên tác xin tham khảo ở đây
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét